Ushbu maqolani avvalgi qismida aytib o’tganimdek, ikkinchi hikoyani bugun aytib bermoqchiman. Bu hikoyaning avvalgisidan farqi shundaki, bu yerda hikoyamiz monolog tarzida aytib berilgan. Shuni ta’qidlab o’tishim kerakki, hayotni qiyinchiligu tashvishlarini boshidan kechirmagan, hoyu havasga to’la insonlar aytmoqchi bo’lganlarimizning ma’nosiga to’la yetib bormasliklari mumkin. Shuning uchun biroz chuqurroq va kengroq fikr yuritgan holda mulohaza qilaylik.

Keling shu yerda hikoyani boshlaylik. Yaqinda facebook tizimida do’stlarimdan biri insonni chuqur o’yga tortadigan rasmni qo’ygan ekan, juda ko’pchilik izohlar qoldirishgan ekan. O’qib ko’rsam rostdan ham ajoyib rasm ekan. Rasmda keksa otahon rasmi va uning tilidan aytilgan so’zlar bor. Ushbuni siz azizlarga ham yetkazishni lozim topdim. Quyida o’sha so’zlarni o’zbekchaga tarjima qilib, hamma tushunadigan holda yozib bermoqchiman. (tarjima so’zma so’z emas, ma’nosi saqlangan holda o’zbekona tarjima qilinadi)

“Eng avvalo, deb otahon so’zlarini boshlaydi, men maktabni bitirib kollejga kirish uchun o’lib tirildim.

Keyinroq kollejni tezroq tugatib biror joyda ishlash uchun yonib kuydim.

Va undan so’ng, turmush qurib bola-chaqali bo’lish harakatini qildim.

Keyin bolalarim tezroq ulg’ayishini va men erkin holda ishga borib kelishim haqida o’yladim.

Keyinchalik tezroq nafaqaga chiqish uchun vaqt o’tishini hisoblab yurdim va nihoyat hozir o’lish arafasidaman…

Shunda men yashashni unutib quyganimni sezib qoldim.

Iltimos, sizda ham mening holim takrorlanishiga yo’l qo’ymang. Bugungi kunning qadriga yeting va har kuningizdan zavqlaning.

…keksa do’stingiz” deya otahon gaplariga yakun yasaydi.

Keksa do’stimizning aytganlari qanchalik to’g'ri bo’lsa, shunchalik achchiq hamdir, bunaqa hodisalarni biz ko’p guvohi bo’lganmiz. O’zimiz ham rejalar tuzamiz, orzu qilamiz. Orzumiz amalga oshgach yana ko’prog’ini hohlaymiz. Shu zaylda umrimiz ham o’tib ketaveradi, bir pasda keksayib qolganimizni sezmay qolamiz…

Pul uchun sog’ligimizni yoqotamiz va sog’ligimizni yana tiklash uchun topgan pulimizdan ko’ra ko’proq pul yoqotamiz… Ko’pchilik bu hayotda umuman o’lmaydigandek umr kechirishadi, va umuman yashamaganliklarini his qilib o’lib ketishadi. O’ylaymanki nima demoqchi bo’lganligimiz sizga yetib bordi. Shu yerda aytmoqchi bo’lganlarimga yakun yasayman, hulosa o’zingizdan azizlar!

Kecha bir achchiq haqiqatga iqror bo’ldim. Ko’pchiligimiz Sivilizatsiya deganda G’arbliklar hayot tarzi, ular ishlayotgan kinofilmlardagi lavhalarni va shunga o’xshash yengil yelpi hayot tarzini tushunamiz. Aslida esa unaqa emas, ha unday emas ekanligini kecha alamli tarzda yana bir bor tushundim…

O’tgan kuni “Afrika huquq va moliyasidagi dolzarb muammolar” (Issues of Law and Finance in Africa) darsi vaqtida bir kursdoshim Afrikada olib borilgan mustamlakachilik, uning ijobiy va salbiy oqibatlari haqida prezentatsiya qildi. So’zlarini yakunlagach, hammamiz qiziqarli savollarni berdik, u ham qo’lidan kelguncha javob berdi.

Nihoyat Professorimiz Romuald Haule “Afrika mustamlakachilik davrini o’tkazmaganida, ya’ni Evropa tomonidan bosib olinmaganida bugungi hayot qanaqa bo’lar edi” degan savol bilan murojat qildi. Shunda kursdoshim “bilmasam, bu narsa haqida o’ylab ko’rmagan ekanman, shuning uchun aniq fikrim yo’q” deb qisqa javob qildi. Men esa o’z fikrimni aytish uchun ruhsat so’ragach “agar Afrika Evropa tomonidan ishg’ol qilinmaganida ahvol bugungidan ham yomonroq bo’lar edi” deb o’z fikrimni ommaga aytdim.

Guruhimizda anchagina Afrikaliklar bo’lgani uchun hammasi mening bergan javomimni eshitgach g’azab bilan qarashib nimalar deyishmoqchi bo’lishganida professorimiz tanaffus bo’lganini aytib qoldi. Hammamiz tanaffus (coffee break) qildik. Tanaffusda o’zim bilan birga yashaydigan honadoshim birinchi marta ko’zida yonib turgan olov bilan menga murojat qildi, “sen menga aytchi, nega unaqa deding, Evropasiz Afrika bugungidan battar bo’lardi, menga tushuntir nimaga asoslanib bunday deganingni ” deb so’rab qoldi.

Men fikrimni isbotlash uchun, “mana qara, Evropa Afrikani bosib olgach silarda o’sish bo’ldi, zamonaviy hayot kechiryapsilar, dunyoni ko’ryapsizlar, telivizor, internet, kompyuter nimaligini bildizlar, ilm-fan tehnika rivojlandi, bir so’z bilan aytganda sivilizatsiya kirib keldi” dedim. Shunda afrikalik do’stim yana savol berdi menga ”Avval aytchi, sen uchun sivilizatsiya nima degani?”. Men esa o’shanda ham tushunib yetmay tortishib, evropacha hayotni, bugungi kunda biz o’ralashib qolgan, bizni qo’g’irchoqdek boshqarib turgan G’arbliklar hayotidan na’munalar ko’rsata ketdim, shu “zamonaviy” hayot dedim.

Shu yerda do’stim meni to’htatib ”bilib qo’y, men uchun san aytayotgan narsalar sivilizatsiya emas, Evropaliklar Afrikaga kelmasdan oldin bizni o’z urf odatlarimiz bor edi, milliy qadriyatlarimiz, yashash tarzimiz boshqacha edi, bahtli edik. Mayli internet, kompyuter, transportlar kirib kelmasdi, lekin o’z ota-bobolarimiz yashab kelgandek yashab yuraverardik. Biz uchun hamma narsadan muhimi tinchlik, bahtli hayot edi” deb ko’zlarida yosh qalqidi va davom etdi “Evropa Afrikaga san aytayotgan sivilizatsiya bilan birga, turli hil balo qazolarni ham olib keldi, biz o’z qadriyatlarizmini yoqotdik, oldin cho’lu biyobonda bo’lsa ham toza musaffo havodan nafas olardik, bugunchi atrof-muhit ifloslanib ketdi, ichishga suv yo’q, odamlar turli hil kasalliklardan o’lib ketayapti, shumi san aytayotgan sivilizatsiya” deb so’zlarini tugatdi. Bu gaplardan so’ng, men bilmasdan noto’gri gapirib afrikalik do’stlarimni ranjitganimni ilg’ab o’zimdan uyalib ketdim.

Bu narsalarni yozishimdan maqsad, bugungi kunda biz Evropa, Amerika tomon oshiqmoqdamiz, ularning hayotiga havas bilan qaraymiz, aslida sizning sivilizatsiya haqida fikringizni bilis edi. Bunga sabab biz ko’rayotgan kinofilmlar, har kuni oynai jahon orqali ko’rsatiladigan yo’lg’on aralash yangiliklar orqali bizni miyamizga shunday narsalarni singdirib borishyapti. Shunda yana bir bor mashxur siyosatchi, faylasuf Noam Chomskiyning “Ongni Media orqali boshqarish” asari ko’z oldimga keldi.

Aslidachi, biz havas qilayotgan G’arbliklarda muammolar biznikidan ming chandon ko’p, bizdan ko’ra bahtsizroq, bizdan ko’ra iflosroq muhitda yashashadi. Bunga misol tariqasida amerikalik bir nasroniy qizining musulmon opa-singillarga atab yozilgan maktubini (A letter from Christian sister to Muslim sisters) ham olish mumkin. Azizlar yengil yelpi G’arbliklar hayotini zamonaviy hayot shu ekan deb aldanib qolmaylik. O’zligimizni yoqotmaylik, oddiy bo’lsa ham baxtliroq hayot kechiraylik. Hulosa o’zingizdan, fikr va mulohazalaringiz bilan o’rtoqlashing. Ho’sh, siz sivilizatsiya deganda nimani tushunasiz?

Har bir inson o’z oldiga aniq bir maqsadlar bilan harakat qiladi. Butun umri davomida maqsadiga erishish yo’lida bor kuch bilan harakat qiladi. Bir maqsadga erishgach boshqa narsani hohlab qoladi va shu zaylda hayotning ancha qismini qiyinchiliklar, harakat bilan o’tkazib yuboradi, umrining ohirida o’ylab ko’rsa umuman yashamagani, bu hayotdan rohatlanmanganligini sezib qoladi, afsuski kech bo’ladi unda.

Yaqinda shunga o’xshah 2 ta voqea bilan duch keldim, mazmun jihatdan o’xshash hikoyalaru lekin ikkalasi ikki hil. Keling sizga ularni birma bir tushuntirib bersam.

O’smir yoshlardagi bola Bagam orollarida, dengiz bo’yida palmalar ostida juda nochor ahvolda, eski tuki kiyimlarda soya dam olib atrofdagi odamlarni tomosha qilib o’tirardi. Shunda bir yoshi kattaroq ziyoli odam kelib uning ahvoliga achingandek bo’lib, pand nasihat va maslahat bermoqchi bo’ldi. Keling hikoyaning qolgan qismini dialog tarzida bayon etsak.

Ziyoli: Hey, bola bu yerda nima qib o’tiribsan?

Bola: Shunchaki, daraxt soyasida dam olib, o’tgan qaytgan odamlarni tomosha qilib o’tiribman.

Ziyoli: Bu yerda vaqting bekorga ketkazganingdan ko’ra shaharga borib ozroq ishlab, pul jamg’arsang bo’lmaydimi?

Bola: Pulni nima qilaman?

Ziyoli: Puling bo’lsa poytahtga borib zamonaviy ta’lim olasan, bilimli bo’lasan.

Bola: O’qib ziyoli bo’lsam keyin nima qilaman?

Ziyoli: Qo’lingda diploming bo’lsa shaharda shinam idorada ish topasan, hayoting juda zo’r bo’ladi.

Bola: Keyinchi?

Ziyoli: Ozroq ishlab yetarli pul jamg’argach Evropaga borib bilimingni yanada oshirib kelasan, u yerda hayot boshqacha, ta’lim darajasi biznikidan ancha yuqori.

Bola: Undan keyinchi?

Ziyoli: Evropada o’qisang, diplom olsang o’sha yerda ish topish oson, oyliklari zo’r, bir zumda kuchayib ketasan.

Bola: Ho’sh keyin nima qilaman?

Ziyoli: Yana ozroq ishlab pul jamg’arib, Amerikaga borasan. U yerda butun dunyodagi boy odamlar, olimlar yashaydi. Turmush tarzi u yerda yaxshi. Las Vegas, Nyu York, Los Angelosda aylanib yurasan, Harvard, Stenford kabi mashxur universitetlarda o’qiysan.

Bola: Keyinchi?

Ziyoli: Harvardda o’qisang imkoniyatlaing juda kengayib ketadi, jahonning katta korhona, bank, birjalarida ishlaysan. Mana qara, Wall Streetda ishlaydiganlar yiliga millionlab dollarlarni topayapti. Uyingda hizmatkolaring bo’ladi, hohlagan narsang muhayyo bo’ladi

Bola: Undan keyinchi?

Ziyoli: Mana shuncha narsalarga erishib, puling ko’p bo’lgach dengiz bo’yiga dam olishga kelib, palmalar ostida dam olib hordiq chiqarib o’tirasan. Bundan ortiq baht bormi.

Bola: Man nima qilyapman hozir? Palma darahti ostida, dengi bo’yida mayin shabada esib turgan joyda hordiq chiqarib hayotdan zavqlanib o’tiribmanku.

Bu bilan nima demoqchiman, ba’zida biz hayotda ko’zlagan maqsadimiz o’z qo’limizda bo’ladiyu uni ko’rmasdan qancha masofalarni aylanib kelamiz, qiyinchiliklarni boshimizdan o’tkazamiz, umrimizning asosiy qismi o’tib ketadi. Pul, mansab, obro’ uchun sochimizga oq oralaydi, asablarimiz charchab tamon bo’ladi, sog’ligimizni yoqotamiz, oilamiz va yaqinlarimiz bilan birga bo’lishga vaqt topa olmaymiz. Holbuki, biz orzu qilgan bahtli hayot o’z atrofimizda bo’ladi. Shu bahtga erishish uchun yuqoridagi hikoya singari butun dunyoni aylanib kelish shart emas, balki aql bilan ishlab ko’zlarimizni kattaroq ochaylik.

Davomi bor…

Bu yerga hozirgina a’zo bo’ldim. Undan oldin boshqa o’zbeklarning bloglari bilan tanishib chiqdim, o’ylashimcha ancha-muncha ma’lumotlar qayd qilishibdi. O’zim ham shaxsiy blogimni ochib har kunlik voqea va hodisalar, inson hayotidagi o’zgarish va shunga o’xshash qiziqarli va ibratli narsalarni qayd qilib borishni niyat qildim. Bu blogdagi ilk qadamimning ohirgi so’zlari edi!